Verzet en sabotage
‘De Belgische bevolking was van alles op de hoogte. (...) Als er een Führertrein of een trein met een hooggeplaatste persoonlijkheid reed, wisten de Belgen dat de dag ervoor al en ze wisten ook precies in welke volgorde de treinen zouden rijden (...)’.
De spoorwegen zijn vanaf het begin van de oorlog een prioriteit voor het verzet. Niet alleen zijn inlichtingen over de Duitse militaire bevoorrading van groot belang voor de geallieerden, het spoorwegenet biedt ook de mogelijkheid om tdie bevoorrading te saboteren. Vooral na de invoering van de verplichte tewerkstelling in Duitsland in oktober 1942 groeit het verzet.
Binnen NMBS ontstaan tientallen verzetsgroepen, vaak met personeelsleden die het bedrijf goed kennen. Door massaal inlichtingen door te geven zijn de geallieerden perfect op de hoogte van het Duitse treinverkeer. Ook de directie verzet zich vanaf 1942 tegen bepaalde Duitse bevelen. Het bedrijf levert vanaf dan ook clandestien geld, inlichtingen en gereedschap aan het verzet. Er worden 25.000 nieuwe arbeiders aangeworven, vaak mensen zonder de juiste diploma’s of papieren, waardoor ze ontsnappen aan verplichte tewerkstelling in Duitsland.
Vanaf 1943 verliezen de Duitse diensten geleidelijk hun controle over NMBS. Vanaf 1944 is er een sterke daling in productie en dienstverlening, toenemend personeelsverzuim en fraude met werkuren.
De spooktrein
We bevinden ons enkele dagen vóór de bevrijding van Brussel, in september 1944. Op 2 september vertrekt een trein vanuit Brussel-Zuid, die de volgende dag zal aankomen… maar slechts twee kilometer verder dan zijn vertrekpunt!
Deze door de Duitse bezetter gevorderde trein is bedoeld om 1.500 politieke gevangenen uit de gevangenis van Sint-Gillis te deporteren en naar hun dood te voeren. De trein wordt onder andere getrokken door een locomotief Type 12.
Door sabotageacties en talrijke vertragingstactieken, die uitsluitend tot doel hebben het transport te verhinderen, wordt de trein uiteindelijk op 3 september 1944 teruggestuurd naar Brussel. Door deel te nemen aan deze acties kunnen spoorwegmedewerkers die deel uitmaken van het verzet, voorkomen dat de trein België verlaat. Zo worden de 1.500 gevangenen gered en later bevrijd door het Rode Kruis.
Sindsdien staat deze trein bekend als de “spooktrein”. Hij is uitgegroeid tot een symbool van het verzet van spoorwegpersoneel tegen de bezetter. Het was het laatste deportatiekonvooi dat door de nazi’s werd georganiseerd tijdens de bezetting van België.
20ste konvooi
Op 19 april 1943 slagen drie jonge verzetsmensen, Youra Livschitz, Jean Franklemon en Robert Maistriau, erin om het 20ste Jodentransport tot stilstand te brengen in de gemeente Haacht. Daarmee plegen ze een verzetsdaad die uniek is in bezet Europa. Nooit eerder werd een Jodentransport door het verzet tegengehouden.
De drie jonge verzetsmannen kunnen zeventien slachtoffers bevrijden uit één goederenwagen. Na een stilstand van ongeveer twintig minuten verrekt de trein opnieuw. De Belgische machinist rijdt traag verder en in de wagens bevinden zich heel wat Joodse verzetsmensen met verborgen gereedschap. Zo kunnen ook, terwijl de trein weer aan het rijden is, nog heel wat mensen uit de trein springen.
In totaal ontsnappen 238 Joden aan dit konvooi; 90 van hen worden opnieuw aangehouden en 26 worden door de Duitse bewakers aan boord van de trein doodgeschoten. Deze unieke verzetsdaad wordt vandaag nog altijd herdacht.
Voor meer informatie over dit verhaal: 19 april 1943. Het 20ste Jodentransport.
