NMBS tijdens de Bezetting
‘De Duitse Wehrmacht kan mensen dwingen werk te aanvaarden en uit te voeren en kan, in geval van weigering om te werken, onder bepaalde omstandigheden de doodstraf opleggen’.
Invasie en Duitse controle
De Duitse invasie van mei 1940 heeft een enorme impact op het Belgische spoorwegnetwerk. Alle belangrijke spoorwegbruggen raken beschadigd. Tienduizenden goederenwagens, rijtuigen en locomotieven raken verspreid, duizenden personeelsleden vluchten en 227 spoorwegmannen sterven. De Duitse Wehrmacht Verkehrs Direktion (WVD) neemt in mei 1940 niet alleen het beheer van het Belgische netwerk over maar ook delen van NMBS.
Vanaf juni 1940 is van een onafhankelijk bedrijf geen sprake meer. De WVD bouwt een schaduwbedrijf uit naast en boven NMBS. Zeker na de Duitse invasie van de Sovjetunie in juni 1941, heeft het spoorverkeer een essentieel militair belang voor het Duitse Rijk. Na juni 1941 wordt een groot deel van het Duitse spoorwegpersoneel in België naar het oosten geroepen en wordt de bezetter afhankelijker van NMBS. De Duitse organisaties worden ook geplaagd door interne spanningen. Vanaf 1943 verliezen de Duitse diensten geleidelijk hun controle over NMBS.
’De Sociale Dienst waakt erover dat de soep van onberispelijke kwaliteit is, lekker smaakt en er goed uitziet, en zo gevarieerd mogelijk is.’
Een bedrijf onder bezetting
De ruim 97.000 werknemers van NMBS proberen tijdens de oorlog vooral te overleven in extreme omstandigheden. De directie lanceert vanaf 1940 een uitgebreide sociale politiek voor het personeel en hun gezinnen. Er worden tientallen miljoenen extra steun gegeven aan ruim 50.000 gezinnen van NMBS-personeel.
Deze video, gemaakt in het kader van de tentoonstelling NMBS, bezet bedrijf: tussen collaboratie en verzet, werd gerealiseerd met behulp van artificiële intelligentie en is een fictieve reconstructie gebaseerd op historisch onderzoek en getuigenissen uit archieven.
De Sociale Dienst zal ook volop het ondergrondse verzet steunen. Tegelijk is deze sociale politiek een manier om het personeel aan het bedrijf te binden, een hogere productiviteit te eisen en de (clandestiene) vakbonden overbodig te maken.
Vanaf 1943 worden de arbeidsomstandigheden extreem moeilijk. 3.907 personeelsleden van NMBS worden verplicht tewerkgesteld in Duitsland. De bezetter legt draconische arbeidsvoorwaarden op en collaborerende paramilitaire milities die worden ingezet in stations, keren zich soms tegen het personeel. Vooral de toenemende bombardementen maken de werkvloer soms levensgevaarlijk.
Uiteindelijk sterven 898 personeelsleden tijdens hun dienst als gevolg van de oorlogsomstandigheden, zoals bombardementen of door verzetsactiviteiten.
Aantal personeelsleden 1939-1951
